Otrzymałam odpowiedź Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 4 maja 2026 r. na wystąpienie obywatelskie z 16 lutego 2026 r. pt. „Systemowe pozbawianie obywateli prawa do obrony poprzez przerzucanie odpowiedzialności proceduralnej na stronę nieprofesjonalną”.
Wystąpienie dotyczyło mechanizmu, w którym obywatel występujący przed sądem bez profesjonalnego pełnomocnika ponosi definitywne skutki proceduralne braku kompetencji zawodowych właściwych adwokatom i radcom prawnym. W praktyce sprawa może zostać zakończona na etapie formalnym, bez merytorycznej oceny zarzutów, dowodów i rzeczywistego przebiegu sprawy.
Doceniam, że Ministerstwo zapoznało się z treścią wystąpienia i odniosło się do wielu jego fragmentów. Odpowiedź ta wymaga jednak zasadniczego komentarza, ponieważ Ministerstwo w dużej części odpowiada na techniczny opis przepisów, a pomija najważniejsze tezy wystąpienia.
Podstawowa teza mojego pisma dotyczyła tego, że realia życiowe strony nieprofesjonalnej nie mogą być automatycznie interpretowane jako wina obywatela i prowadzić do utraty prawa do obrony. Obywatel nie wykonuje zawodu adwokata. Nie pracuje od godziny 9:00 do 17:00 przy własnej sprawie sądowej. Musi zarabiać na życie, wykonywać obowiązki zawodowe, opiekować się rodziną, organizować dojazdy, uzyskać dostęp do akt, sporządzić kopie dokumentów, zrozumieć treść pisma sądowego i przygotować odpowiedź.
Czytelnie akt sądowych działają w godzinach pracy. Obywatel, który w tych samych godzinach pracuje zawodowo, często musi brać wolne tylko po to, aby zapoznać się z aktami sprawy. Następnie musi jeszcze zrozumieć ich znaczenie, ustalić właściwy środek prawny, zebrać dokumenty i przygotować pismo w krótkim, zawitym terminie. W wielu sytuacjach termin wynosi 7 dni.
Ministerstwo odpowiada na ten problem przez przywołanie treści przepisów o przywróceniu terminu. Wskazuje, że przywrócenie terminu jest możliwe, jeżeli strona nie dokonała czynności bez swojej winy, a sąd każdorazowo ocenia, czy strona przyczyniła się do uchybienia terminowi. Taka odpowiedź pomija istotę zarzutu. Problem nie polega na braku przepisu o przywróceniu terminu. Problem polega na tym, jak pojęcie braku winy jest interpretowane wobec strony nieprofesjonalnej.
W praktyce realne, życiowe i organizacyjne trudności obywatela mogą zostać potraktowane jako brak należytej staranności. Obciążenia zawodowe, konieczność samodzielnego kompletowania dokumentów, ograniczony dostęp do akt, krótki termin, brak wiedzy proceduralnej, trudności techniczne albo brak możliwości uzyskania szybkiej pomocy prawnej mogą zostać uznane za winę strony. W takim modelu przywrócenie terminu staje się instytucją pozorną, skuteczną przede wszystkim w sytuacjach skrajnych, takich jak nagła hospitalizacja, a nie realnym mechanizmem ochrony obywatela, który działa bez profesjonalnego pełnomocnika.
Osobnego komentarza wymaga powołanie się przez Ministerstwo na system nieodpłatnej pomocy prawnej. Ministerstwo wskazuje, że pomoc taka jest udzielana według kolejności zgłoszeń, po umówieniu terminu wizyty. Pominięto zasadniczą relację między realną dostępnością porady a terminami procesowymi. Przy siedmiodniowym terminie procesowym porada udzielana według kolejności zgłoszeń może okazać się dostępna dopiero po upływie terminu sądowego. Formalne istnienie nieodpłatnej pomocy prawnej nie zabezpiecza obywatela, który musi podjąć czynność natychmiast, pod rygorem utraty prawa do obrony.
Ministerstwo powołuje się także na przepisy mające łagodzić formalizm procesowy, w tym pouczenia, możliwość poprawienia pisma, pomoc prawną z urzędu oraz regułę nadawania pismu biegu zgodnie z jego treścią, a nie oznaczeniem. Z samego istnienia takich przepisów Ministerstwo wyprowadza wniosek, że strona nie musi samodzielnie kwalifikować czynności procesowych, rozróżniać środków zaskarżenia i trybów proceduralnych. Jest to wniosek błędny. Wystąpienie dotyczyło praktycznego działania systemu, w którym obywatel nadal musi rozumieć skutki proceduralne swoich działań, wzajemne relacje między środkami prawnymi, terminy, tryby i konsekwencje wyboru jednego rozwiązania.
Ministerstwo błędnie odczytuje także znaczenie przykładów sądowych wskazanych w wystąpieniu. Przykłady te nie miały pokazać wyłącznie odrzucania wniosków o przywrócenie terminu. Miały pokazać szerszy mechanizm: obywatel działający bez pełnomocnika próbuje zabezpieczyć swoje prawa w sposób intuicyjny, a następnie zostaje ukarany za brak profesjonalnej kwalifikacji czynności procesowej.
W sprawie I Cz 492/19 istotą przykładu było zagubienie proceduralne strony, która jednocześnie twierdziła, że terminu nie uchybiła, oraz asekuracyjnie wnosiła o jego przywrócenie na wypadek odmiennej oceny sądu. Dla obywatela jest to działanie logiczne: „uważam, że termin nie minął, ale jeśli sąd uzna inaczej, proszę o jego przywrócenie”. Dla sądu taka konstrukcja okazała się proceduralnie wadliwa. Ministerstwo odczytało ten przykład tak, jakby miał on dowodzić wyłącznie nieprawidłowego rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu. To przesuwa sens przykładu i pomija zasadniczą tezę o pułapce proceduralnej.
Podobny problem dotyczy spraw, w których sąd wskazuje stronie teoretyczną możliwość skorzystania z kolejnego środka proceduralnego. Samo odesłanie obywatela do następnej czynności procesowej nie rozwiązuje problemu, jeżeli istotą sprawy jest brak realnej zdolności strony nieprofesjonalnej do poruszania się w tym systemie. System, który na każdym etapie wymaga kolejnej specjalistycznej decyzji, nie zapewnia realnej ochrony tylko dlatego, że formalnie przewiduje następny środek prawny.
W odniesieniu do sprawy VIII Cz 597/13 Ministerstwo wskazuje, że sąd rozpoznawał zażalenie, a okoliczności podnoszone przez stronę mogły ewentualnie uzasadniać wniosek o przywrócenie terminu. Taka odpowiedź ponownie pomija sens przykładu. Wystąpienie wskazywało na sytuację osób, które nie zrozumiały wezwania sądu i nie wykonały prawidłowej czynności, powołując się przy tym na choroby oraz leczenie psychiatryczne. Odesłanie takich osób do kolejnej procedury nie usuwa problemu. Przeciwnie, pokazuje pętlę proceduralną, w której obywatel przegrywa na kolejnych etapach właśnie dlatego, że nie potrafi działać jak profesjonalny pełnomocnik.
W sprawie VII ACa 983/17 Ministerstwo podkreśla, że pozwany był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Ten argument może mieć znaczenie dla oceny przykładu jako sprawy strony nieprofesjonalnej, ale nie usuwa problemu formalizmu wskazanego w wystąpieniu. Sens przykładu dotyczył rygorystycznego skutku proceduralnego: termin do wniesienia sprzeciwu uznano za biegnący mimo zarzutu doręczenia nakazu zapłaty bez odpisu pozwu. Ministerstwo przesuwa uwagę na status pełnomocnika, zamiast odnieść się do mechanizmu formalnego zamknięcia drogi do merytorycznego rozpoznania sprawy.
W odniesieniu do postępowań wykroczeniowych Ministerstwo odpowiada w dużej mierze przez techniczne rozróżnienie trybów postępowania: zwyczajnego, przyspieszonego, nakazowego i mandatowego. Tymczasem wystąpienie wskazywało na funkcjonalny problem represyjnych skutków procedury: obywatel może ponieść realną sankcję, a następnie utracić możliwość skutecznego zaskarżenia rozstrzygnięcia z powodu krótkich terminów, braku skutecznej informacji o znaczeniu danej czynności albo braku realnej możliwości podjęcia działania w czasie wymaganym przez procedurę.
Ministerstwo powołuje się również na zasadę, że strona powinna wykazywać zainteresowanie sprawą, która jej dotyczy. To sformułowanie jest szczególnie istotne, ponieważ pokazuje sposób myślenia, który był przedmiotem krytyki w wystąpieniu. Obywatel może interesować się swoją sprawą, a mimo to nie mieć realnych warunków do działania z szybkością i sprawnością zawodowego prawnika. Zainteresowanie sprawą nie zastępuje czasu, dostępu do akt, możliwości wzięcia wolnego, wiedzy proceduralnej i dostępnej w terminie pomocy prawnej.
Ministerstwo wskazuje także na Portal Informacyjny Sądów Powszechnych jako narzędzie umożliwiające stronie bieżącą wiedzę o czynnościach w sprawie. Portal może być pomocny dla osoby, która wie o sprawie, ma konto, potrafi korzystać z systemu i rozumie znaczenie publikowanych tam informacji. Nie rozwiązuje jednak problemu obywatela, który nie wie, że powinien monitorować sprawę, nie rozumie skutków procesowych zamieszczonych dokumentów albo nie ma kompetencji do oceny, jaka czynność i w jakim terminie jest konieczna.
Ministerstwo powołuje się także na trójpodział władzy i wskazuje, że Minister Sprawiedliwości nie może ingerować w orzeczenia sądów ani wydawać sądom wytycznych dotyczących interpretacji prawa. Ten argument omija istotę wystąpienia. Pismo nie dotyczyło żądania ingerencji w konkretne orzeczenia. Dotyczyło wadliwości przepisów oraz ich praktycznego działania. Jeżeli przepisy pozwalają na interpretacje prowadzące do krzywdzącego zamykania obywatelom drogi do merytorycznego rozpoznania sprawy, problem ma charakter legislacyjny i systemowy. Taki problem należy do sfery odpowiedzialności państwa za kształt procedur.
Ministerstwo wskazuje, że nie posiada informacji o systemowych nieprawidłowościach. To stanowisko nie obala tezy wystąpienia. W piśmie wskazałam, że znaczna część takich spraw pozostaje niewidoczna publicznie. Uzasadnienia orzeczeń nie zawsze powstają, obywatele po przegranej proceduralnej często rezygnują z dalszych działań z powodów ekonomicznych, organizacyjnych albo psychicznych, a wiele rozstrzygnięć nie trafia do publicznych baz orzeczeń. Brak danych w Ministerstwie nie oznacza braku zjawiska. Może oznaczać brak mechanizmu jego realnego badania.
Odpowiedź Ministerstwa potwierdza potrzebę dalszych działań. Na tym etapie nie kieruję jeszcze odpowiedzi do Ministerstwa Sprawiedliwości. Odpowiedź zostanie przygotowana wraz z propozycjami zmian legislacyjnych.
Dalsze prace będą obejmowały wskazanie konkretnych przepisów, które pozwalają sądom na krzywdzącą interpretację sytuacji strony nieprofesjonalnej, oraz przygotowanie propozycji zmian wzmacniających realne prawo obywatela do obrony. Celem tych działań jest ograniczenie sytuacji, w których obywatel traci możliwość merytorycznego rozpoznania sprawy wyłącznie dlatego, że nie działał z szybkością, dostępnością i kompetencją zawodowego pełnomocnika.
Prace w tej sprawie są w toku.
Do pobrania:
Odpowiedź Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 4 maja 2026 r.